Σ.Α.Θ. – ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ για την ΕΒΡΑΪΚΗ ΜΝΗΜΗ

Σύσταση και πλαίσιο λειτουργίας

(Απόφαση ΔΣ ΣΑΘ 2025-26 / 12 Α / 04-02-2026)

Α. ΠΛΗΡΗΣ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

«Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης – Επιτροπή Εργασίας για την Ανάδειξη του χωρικού αποτυπώματος του Εβραϊκού κόσμου της Θεσσαλονίκης, την πολιτιστική κληρονομιά και την ιστορική μνήμη»

Β. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ

«Σ.Α.Θ. – Επιτροπή Εργασίας για την Εβραϊκή Μνήμη»

Γ. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Η παρουσία των εβραίων στην Θεσσαλονίκη εικάζεται ότι είναι συνεχής σχεδόν από την ίδρυση της πόλης. Η ύπαρξή της μνημονεύεται στην Καινή Διαθήκη, στις επιστολές του Απόστολου Παύλου, καθώς και η συναγωγή που δίδαξε. Η Εβραϊκή κοινότητα άκμασε και διευρύνθηκε με την άφιξη των Εβραίων από διάφορες περιοχές της Ευρώπης και κυρίως το 1492, με την έλευση της Εβραίων της Ιβηρικής χερσονήσου. Η πολυπληθής παρουσία του Εβραϊκού κόσμου συνέβαλε στην ανάπτυξη της πόλης σε όλους τους τομείς και η Θεσσαλονίκη απέκτησε το προσωνύμιο «η Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων».

Όμως, στα χρόνια της Γερμανικής κατοχής, η πόλη απώλεσε πάνω από το 20% του συνολικού πληθυσμού της, καθώς το 96% του Εβραίων κατοίκων της (περίπου 43.000 ψυχές) οδηγήθηκαν στα στρατόπεδα εξόντωσης. Πρόκειται για το μεγαλύτερο έγκλημα στη σύγχρονη ιστορία της Θεσσαλονίκης.

Η καταστροφή του Εβραϊκού κόσμου περιλαμβάνει τόσο την πληθυσμιακή του εξόντωση όσο και την εξάλειψη του αποτυπώματός του στον ιστό της πόλης, που συνεχίστηκε ακόμη και χρόνια μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης.

Ελάχιστα ίχνη της Εβραϊκής παρουσίας σώζονται σήμερα στην πόλη και πολλά από αυτά κινδυνεύουν ακόμη και σήμερα να χαθούν.

Για τους λόγους αυτούς, ως πολίτες της Θεσσαλονίκης και ως αρχιτέκτονες, οφείλουμε να διασώσουμε και να αναδείξουμε κάθε μικρό ή μεγάλο υπόλειμμα της εβραϊκής παρουσίας στην πόλη, συμβάλλοντας στην ανάδειξη της ιστορικής μνήμης αλλά και στη μελέτη ενός κόσμου το αποτύπωμα του οποίου ανήκει στη κοινή πολιτιστική μας κληρονομιά και συνδιαμόρφωσε τις πολιτισμικές καταβολές, τις ρίζες της πόλης μας.

Ο Εβραϊκός κόσμος και ο πολιτισμός του, η αρχιτεκτονική και η τέχνη του, εξακολουθούν μέχρι σήμερα να μην συμπεριλαμβάνονται στην παγκόσμια ιστορία της αρχιτεκτονικής και της τέχνης, όπως συνέβη μέχρι πρόσφατα στα εθνικά ιστορικά αφηγήματα, με αποτέλεσμα ο κόσμος της αρχιτεκτονικής να μην είναι εξοικειωμένος με το συγκεκριμένο θέμα.

Κατά την θητεία της προηγούμενης διοίκησης του ΣΑΘ, ο Σύλλογος, με επιμέλεια της Επιτροπής, διοργάνωσε ή συνδιοργάνωσε δύο εκδηλώσεις για το χωρικό αποτύπωμα του Εβραϊκού κόσμου της πόλης, σε συνεργασία με την Ισραηλιτική Κοινότητα και το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Κατά την θητεία της παρούσας διοίκησης, επιδιώκουμε την διεύρυνση των συνεργασιών αυτών με όλους τους αρμόδιους θεσμικούς φορείς, τις κρατικές Υπηρεσίες και το Δήμο Θεσσαλονίκης, για την επίτευξη των στόχων που έχουμε θέσει.

Δ. ΒΑΣΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ – ΣΤΟΧΟΙ

Έρευνα για το χωρικό αποτύπωμα του Εβραϊκού κόσμου της Θεσσαλονίκης.
Διάσωση, διατήρηση και προστασία της ιστορικής μνήμης του Εβραϊκού κόσμου της Θεσσαλονίκης.
Ανάδειξη της ιστορικής μνήμης.
Δημόσια μνημόνευση και συμβολή στον διαρκή αγώνα κατά του αντισημιτισμού, του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας.

Ε. ΜΕΘΟΔΟΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΕΡΕΥΝΑ:

Αρχειακή, Ιστορική έρευνα για περιοχές και κτήρια ιστορικού ενδιαφέροντος που συνδέονται με την Εβραϊκή παρουσία στην πόλη. Πρωτογενής έρευνα από τα μέλη της Επιτροπής ή συνεργαζόμενους ιστορικούς και ερευνητές.
Διεύρυνση δυνατότητας έρευνας στο πεδίο από τις αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΠΟ σε συνεργασία με τους ιδιοκτήτες των άκτιστων γεωτεμαχίων, στις παλιές εβραϊκές συνοικίες της Θεσσαλονίκης όπως το Χιρς, η περιοχή στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό, το εβραϊκό νεκροταφείο στην ευρύτερη περιοχή του Α.Π.Θ. και άλλοι χώροι ιστορικού ενδιαφέροντος που συνδέονται με την Εβραϊκή παρουσία στην πόλη.

ΔΙΑΣΩΣΗ, ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ και ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ιστορικών τόπων, κτηρίων και συνόλων της εβραϊκής μνήμης και κατοχύρωσης τους ως πολιτιστικής μας κληρονομιάς με παρεμβάσεις στο ΥΠΠΟ για:

Ενεργοποίηση των προβλέψεων του Ν. 4858/2021 (ΦΕΚ 220/Α/19-11-2021) και των προβλέψεών του για τη διαχείριση και προστασία των Εβραϊκών Μνημείων στην Ελλάδα (άρθρα 6, 7, 10-15, 18-19 και 20).
Έκδοση ΥΑ κήρυξης διατηρητέων κτηρίων (για όσα εντοπίσει η έρευνα ότι δεν έχουν κηρυχθεί ακόμη ως νεότερα μνημεία).
Ένταξη στους χάρτες αρχαιολογικού ενδιαφέροντος του ΥΠΠΟ περιοχών εβραϊκής ιστορικής μνήμης, ώστε σε κάθε ενδεχόμενη εκσκαφή για οικοδομικές εργασίες να προηγείται αρχαιολογική έρευνα εστιασμένη στα ανώτερα εδαφικά στρώματα που σχετίζονται με κατάλοιπα της εβραϊκής παρουσίας στον τόπο.

ΑΝΑΔΕΙΞΗ ιστορικών τόπων, κτηρίων, συνόλων κτηρίων και οτιδήποτε άλλου αναδειχθεί με την έρευνα, που συνδέονται με την εβραϊκή παρουσία στην πόλη με:

Επιστημονικές ανακοινώσεις, επιμέλεια εκδόσεων και διοργάνωση σχετικών εκδηλώσεων και παρουσιάσεων.
Διοργάνωση ημερίδας ή συνεδρίου με ενδεικτικό τίτλο «Χώρος και Ιστορική Μνήμη της Εβραϊκών Κοινοτήτων Ελλάδος» (επιθυμητή ημερομηνία η 9^η Νοεμβρίου 2026, επετειακή της νύχτας των κρυστάλλων το 1938 στη Γερμανία).

ΔΗΜΟΣΙΑ ΜΝΗΜΟΝΕΥΣΗ και συμβολή στον διαρκή αγώνα κατά του αντισημιτισμού, του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας:

Συμμετοχή του ΣΑΘ σε θεσμοθετημένες εκδηλώσεις για την εβραϊκή μνήμη.
Συμβολή του ΣΑΘ στην υλική μνημόνευση της εβραϊκής μνήμης στο δημόσιο χώρο της πόλης. Ενδεικτικά, αυτό μπορεί να επιτευχθεί με επιγραφές, χάρτες, γλυπτά, δημιουργία ψηφιακού χάρτη σε γεωγραφικό σύστημα πληροφοριών GIS, κλπ.

Στ. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ

Για την επίτευξη των στόχων της Επιτροπής, θα επιδιωχθούν συνεργασίες με θεσμικούς φορείς, όπως:

Αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΠΟ.
Δήμο Θεσσαλονίκης.
Ισραηλιτική Κοινότητα.
Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Πανεπιστήμια, ερευνητικά ινστιτούτα, κλπ.

Οι προκαταρκτικές διερευνητικές συνεννοήσεις θα γίνονται από τον Επιμελητή της Επιτροπής και θα ακολουθεί η θεσμική επικοινωνία του ΣΑΘ.

Ζ. ΠΟΡΟΙ

Για την υλοποίηση των δράσεων του ΣΑΘ σχετικά με το έργο της Επιτροπής και δεδομένης της έλλειψης διαθέσιμων των ταμείου, θα αναζητηθούν πόροι και χορηγίες συμβατές με τη φυσιογνωμία του Συλλόγου και του αντικειμένου των προβλεπομένων δράσεων.

Η. ΣΥΝΘΕΣΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Η σύνθεση της Επιτροπής θα είναι ολιγομελής και θα αποτελείται από συναδέλφους που αποδεδειγμένα θα εργαστούν και θα συνεργαστούν για την επίτευξη των στόχων της. Λόγω της φύσης του αντικειμένου, στα μέλη της Επιτροπής εργασίας του ΣΑΘ μπορούν να ενταχθούν και επιστήμονες ιστορικοί κλπ, που δεν είναι αρχιτέκτονες, ούτε μέλη του ΣΑΘ, αλλά με ιδιαίτερο ενδιαφέρον ή/και έργο πάνω στο συγκεκριμένο θέμα.

ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ: Στέλιος Χριστάνης

ΜΕΛΗ: Χαρίκλεια Χάρη

Για την ένταξη νέων μελών στην Επιτροπή εργασίας θα γίνεται εισήγηση από τον επιμελητή και θα εγκρίνει το ΔΣ του ΣΑΘ.

Το κείμενο της Απόφασης σε μορφή “pdf”

Σύνδεσμοι σχετικοί με το θέμα:

“Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης” της σειράς ιστορικών ντοκιμαντέρ “Ιστορικοί Περίπατοι” από το Αρχείο της ΕΡΤ.

Έτος παραγωγής: 2018
Σκηνοθεσία: Έλενα Λαλοπούλου
Παρουσίαση-Αρχισυνταξία: Μαριλένα Κατσίμη

Επιμέλεια Τεκμηρίωσης: Δαμιανός Αγραβαράς

Σ.Α.Θ. – ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ για την ΕΒΡΑΪΚΗ ΜΝΗΜΗ